Ateny i Jerozolima Lwa Szestowa należą do tych książek filozoficznych, których tytuł właściwie streszcza cały zawarty w nich konflikt. Ateny symbolizują dla Szestowa filozofię grecką: rozum, wiedzę, poszukiwanie prawd powszechnych i koniecznych. Jerozolima oznacza natomiast świat Biblii: objawienie, wiarę, wolność Boga i przekonanie, że dla Boga wszystko jest możliwe.
Kim był Lew Szestow?
Lew Szestow (1866–1938), właściwie Jehuda Lejb Szwarcman, był rosyjskim filozofem religijnym żydowskiego pochodzenia i jednym z prekursorów filozofii egzystencjalnej. Urodził się w Kijowie, należącym wówczas do Imperium Rosyjskiego, w zamożnej rodzinie żydowskiej. Studiował matematykę i prawo, jednak ostatecznie poświęcił się filozofii i literaturze. Początkowo tworzył w Rosji, a po rewolucji bolszewickiej opuścił kraj i ostatecznie osiadł w Paryżu, gdzie wykładał i pisał aż do śmierci w 1938 roku. Choć wyrastał z tradycji żydowskiej, jego myśl pozostawała w intensywnym dialogu z chrześcijaństwem, szczególnie z pismami apostoła Pawła, Augustyna, Lutra, Pascala i Kierkegaarda. Nie był jednak systematycznym teologiem chrześcijańskim. W centrum jego zainteresowania znajdowała się przede wszystkim biblijna wiara w żywego i wolnego Boga, którego nie można podporządkować prawom ludzkiego rozumu.
Ateny i Jerozolima, jedno z najważniejszych dzieł Szestowa, nie są po prostu atakiem na rozum ani wezwaniem do odrzucenia logicznego myślenia. Szestow stawia pytanie znacznie bardziej radykalne: czy rozum ma prawo wyznaczać ostateczne granice rzeczywistości, a nawet granice tego, co może uczynić Bóg? Czy istnieją prawdy konieczne, którym podporządkowany jest również Stwórca?
Ateny i narodziny konieczności
Dla Szestowa charakterystycznym pragnieniem filozofii jest poszukiwanie tego, co niezmienne, powszechne i konieczne. Filozof chce znaleźć prawdę, która nie zależy od żadnej woli i której nikt nie może zmienić.
Jeżeli dwa plus dwa równa się cztery, nie może być inaczej. Jeżeli coś się wydarzyło, nie może się „odwydarzyć”. Jeżeli człowiek umarł, przeszłość jest zamknięta. Filozofia przyzwyczaja nas więc do przekonania, że prawdziwa mądrość polega na poznaniu konieczności i pogodzeniu się z nią.
Szestow stawia jednak pytanie i to, dlaczego konieczność miałaby posiadać ostatnie słowo?
To pytanie prowadzi go do biblijnej opowieści o wydarzeniach w ogrodzie Eden.
Drzewo poznania i śmierć
Szestow odczytuje opowieść o upadku człowieka w sposób niezwykle oryginalny i filozoficznie radykalny. Bóg zabrania Adamowi spożywać owoc z drzewa poznania dobra i zła i ostrzega, że konsekwencją będzie śmierć. Dla Szestowa związek między poznaniem a śmiercią nie jest przypadkowy.
Nie oznacza to, że wiedza jako taka jest czymś złym. Szestow nie walczy z matematyką, medycyną czy poznaniem świata. Problem rozpoczyna się wtedy, gdy wiedza zaczyna rościć sobie prawo do określania tego, co jest absolutnie możliwe i niemożliwe.
W Szestowowskiej interpretacji po spożyciu owocu człowiek wchodzi w świat poznania podporządkowanego konieczności. Uczy się, że rzeczywistość posiada prawa, wobec których pozostaje bezsilny: przeszłości nie można zmienić, cierpienia nie można cofnąć, umarłych nie można odzyskać, a człowiek musi umrzeć.
W tym sensie historia filozofii staje się dla Szestowa przedłużeniem dramatu Edenu. Człowiek nadal sięga po owoc poznania, poszukując prawd tak koniecznych, że nawet Bóg nie mógłby ich zmienić.
Bóg czy konieczność?
Właśnie tutaj znajduje się centrum Aten i Jerozolimy. Szestow pyta o to, co jest ostateczną rzeczywistością — konieczność czy Bóg?
Jeżeli istnieją wieczne i konieczne prawa, którym musi podporządkować się również Bóg, wówczas w pewnym sensie to nie Bóg jest najwyższą rzeczywistością. Ponad Nim znajduje się konieczność.
Bóg Biblii jest jednak dla Szestowa przede wszystkim Bogiem wolnym. Jest Bogiem Abrahama, Izaaka i Jakuba, Bogiem Hioba, Bogiem, dla którego „wszystko jest możliwe”. Nie jest filozoficzną zasadą świata, bezosobowym Absolutem ani nazwą koniecznego porządku natury.
Dlatego Szestow przeciwstawia „Boga filozofów” żywemu Bogu Biblii.
Abraham i wiara w niemożliwe
Jedną z najważniejszych postaci dla Szestowa jest Abraham. Tutaj wyraźnie widać bliskość jego myślenia z Kierkegaardem i Bojaźnią i drżeniem.
Abraham otrzymuje od Boga obietnicę, że przez Izaaka otrzyma potomstwo, a następnie zostaje wezwany do złożenia Izaaka w ofierze. Z punktu widzenia rozumu powstaje sprzeczność: jeżeli Izaak umrze, jak może zostać spełniona obietnica?
Wiara Abrahama nie polega jednak na rozwiązaniu tej sprzeczności filozoficznym argumentem. Abraham ufa Bogu mimo tego, co z ludzkiej perspektywy wydaje się niemożliwe.
Właśnie to fascynuje Szestowa. Wiara zaczyna się tam, gdzie człowiek przestaje uważać granice wyznaczone przez rozum za granice Boga.
Hiob przeciwko filozofii pogodzenia
Jeszcze ważniejszy jest Hiob.
Hiob traci majątek, zdrowie i dzieci. Jego przyjaciele próbują wyjaśnić jego cierpienie. Chcą znaleźć zasadę, dzięki której tragedia stanie się zrozumiała: skoro świat jest sprawiedliwy, cierpienie musi mieć odpowiednią przyczynę.
Hiob odmawia przyjęcia takiego wyjaśnienia.
Nie chce zadowolić się odpowiedzią, że jego cierpienie było konieczne lub że można je racjonalnie wyjaśnić. Nie chce filozoficznego pojednania z losem. Woła do Boga i domaga się odpowiedzi.
Dla Szestowa właśnie Hiob, a nie spokojny mędrzec, staje się symbolem człowieka wiary. Wiara nie usprawiedliwia konieczności. Wiara zwraca się do Boga przeciwko konieczności.
Dlatego zakończenie Księgi Hioba jest dla Szestowa tak znaczące. Hiob nie otrzymuje systemu filozoficznego wyjaśniającego jego tragedię. Bóg odpowiada mu osobiście, a ostatecznie przywraca mu zdrowie i pomyślność. Odpowiedzią nie jest więc jedynie teoria wyjaśniająca cierpienie, lecz spotkanie i działanie Boga.
Sokrates i pogodzenie się z nieuniknionym
Na przeciwległym biegunie znajduje się Sokrates. Szestow nie lekceważy jego wielkości. Właśnie dlatego Sokrates jest dla niego tak ważnym przeciwnikiem.
W platońskim Fedonie Sokrates spokojnie przyjmuje śmierć. Filozofia nauczyła go, że człowiek mądry nie powinien drżeć przed tym, czego nie może zmienić. Mądrość pozwala mu wznieść się ponad lęk i zaakceptować nieuniknione.
Szestow przeciwstawia temu prowokacyjne pytanie o to, czy naprawdę zadaniem człowieka jest nauczyć się umierać? Może nie chodzi o pogodzenie człowieka ze śmiercią, lecz o pokonanie śmierci.
Tutaj różnica między Atenami a Jerozolimą staje się szczególnie wyraźna. Sokrates wypija cykutę i pokazuje, jak mędrzec może zaakceptować śmierć. Centrum chrześcijańskiej opowieści stanowi natomiast zmartwychwstanie Chrystusa, w którym śmierć nie otrzymuje ostatniego słowa.
Średniowiecze — kiedy Jerozolima zaczęła mówić językiem Aten
Szestow patrzy krytycznie również na wielką syntezę chrześcijaństwa z filozofią grecką dokonaną w średniowieczu.
Scholastycy chcieli pokazać zgodność wiary i rozumu. Szczególnie wyraźnie widać to u Tomasza z Akwinu, który wykorzystał filozofię Arystotelesa do stworzenia monumentalnej syntezy chrześcijańskiej teologii i metafizyki.
Dla Szestowa pojawia się jednak niebezpieczeństwo. Chrześcijański Bóg zaczyna być opisywany za pomocą kategorii odziedziczonych po Grekach. Rozum określa, co jest możliwe, co niemożliwe i co konieczne, pojawia się więc pytanie, czy istnieją rzeczy, których „nawet Bóg” nie może uczynić.
W interpretacji Szestowa grozi to ponownym sięgnięciem po owoc drzewa poznania. Objawienie zostaje poddane wymaganiom racjonalnego poznania. W tym sensie średniowieczna próba pogodzenia objawienia z filozoficznym rozumem może stać się dla niego powtórzeniem pierwotnej pokusy Adama: człowiek ponownie poszukuje pewności wiedzy zamiast bezwarunkowego zaufania Bogu.
Dlatego większą sympatię wzbudzają w nim ci myśliciele chrześcijańscy, którzy mocniej akcentowali wolność i wszechmoc Boga.
Spinoza — konieczność podniesiona do rangi Boga
Jednym z najważniejszych filozoficznych przeciwników Szestowa jest Spinoza.
Spinoza utożsamia Boga z jedyną nieskończoną substancją — Deus sive Natura, „Bóg, czyli Natura”. Wszystko wynika z natury Boga z koniecznością. Rzeczy nie mogłyby ostatecznie być inne, niż są.
Wolność człowieka nie polega więc na wyrwaniu się z konieczności, lecz na jej zrozumieniu.
Dlatego Szestow zestawia Spinozę z Sokratesem. Zarówno Sokrates, jak i Spinoza proponują człowiekowi wyzwolenie poprzez poznanie: zrozum rzeczywistość, przezwycięż lęk przed tym, co nieuniknione, i osiągnij wewnętrzną wolność.
Szestow odwraca tę logikę. Jeżeli wolność oznacza jedynie świadome zaakceptowanie konieczności, to człowiek nadal pozostaje jej poddany.
Leibniz i racjonalne uzasadnienie świata
Podobny problem Szestow dostrzega u Leibniza i jego koncepcji „najlepszego z możliwych światów”.
Leibniz próbuje pogodzić istnienie dobrego i wszechmocnego Boga z obecnością zła. Jeżeli Bóg jest doskonały, świat przez Niego wybrany jest najlepszym spośród światów możliwych do stworzenia. Istnienie zła i cierpienia nie oznacza zatem, że świat jako całość przestaje być najlepszym możliwym porządkiem.
Dla Szestowa problemem jest samo dążenie do racjonalnego uzasadnienia cierpienia poprzez wpisanie go w większy porządek całości.
Hiob nie potrzebuje dowodu, że jego tragedia posiada rację w najlepszym możliwym porządku. Szestow nie chce, aby konkretne cierpienie człowieka zostało pojednane z rozumem poprzez odwołanie do abstrakcyjnej harmonii wszechświata.
Hegel i racjonalność historii
Jeszcze dalej idzie Hegel. Rzeczywistość i historia posiadają dla niego racjonalną strukturę. Duch rozwija się poprzez konflikty i przezwyciężanie sprzeczności ku coraz pełniejszej świadomości wolności.
Szestow dostrzega tutaj kolejne niebezpieczeństwo: podporządkowanie konkretnego losu człowieka sensowi całości.
Jeżeli tragedia jednostki zostaje włączona w racjonalny proces historyczny, istnieje ryzyko, że konkretny człowiek zostanie podporządkowany systemowi.
Szestow odpowiada odwołując się do Hioba i Dostojewskiego. Mówi on tutaj, że żadna przyszła harmonia nie może po prostu uczynić cierpienia niewinnego człowieka czymś koniecznym i przez to racjonalnie usprawiedliwionym.
Kant i granice rozumu
Kant jest dla Szestowa postacią bardziej złożoną. Z jednej strony dokonał wielkiego ograniczenia roszczeń ludzkiego rozumu. Twierdził, że człowiek nie poznaje rzeczywistości po prostu takiej, jaka jest ona sama w sobie, lecz taką, jaka ukazuje się nam poprzez właściwe naszemu umysłowi formy poznania. Poznajemy więc zjawiska, czyli rzeczy tak, jak są nam dane w doświadczeniu, natomiast nie możemy zdobyć teoretycznej wiedzy o „rzeczach samych w sobie”.
Oznacza to również, że rozum teoretyczny nie może przekroczyć granic doświadczenia i uzyskać pewnej wiedzy o Bogu, nieśmiertelnej duszy czy ostatecznej naturze rzeczywistości. Kant nie twierdził przez to, że Boga nie ma. Przeciwnie, Bóg zajmuje ważne miejsce w jego filozofii moralnej. Kant uważał jednak, że istnienia Boga nie możemy udowodnić za pomocą czystego rozumu teoretycznego. Bóg, wolność i nieśmiertelność pojawiają się natomiast jako postulaty rozumu praktycznego.
Szestow dostrzegał znaczenie kantowskiej krytyki, ponieważ Kant pokazał, że rozum nie posiada nieograniczonego dostępu do całej rzeczywistości. Jednocześnie Szestow chciał pójść znacznie dalej. Pytał, czy granice ludzkiego poznania powinny być traktowane również jako granice rzeczywistości i Bożej możliwości. To, czego rozum nie potrafi pojąć lub uznaje za niemożliwe, nie musi być niemożliwe dla Boga. Dla Szestowa wiara zaczyna się właśnie tam, gdzie człowiek przestaje traktować wyroki rozumu jako ostateczne.
Kartezjusz — krok ku wolności Boga
Szczególnie interesujący jest Kartezjusz. Szestow dostrzega u niego ideę, która jest mu niezwykle bliska: nawet tak zwane prawdy wieczne nie stoją ponad Bogiem. Ich źródłem jest Bóg.
Oznacza to, że konieczność nie jest niezależnym prawem, któremu Bóg musi się podporządkować.
Kartezjusz jednak nie rozwija tej intuicji w kierunku, którego oczekiwałby Szestow. Ostatecznie buduje racjonalny system pewnego poznania. W interpretacji Szestowa zbliża się więc w tym jednym punkcie do Jerozolimy, lecz następnie ponownie zwraca się ku Atenom.
Luter, Pascal i Kierkegaard
Znacznie bliżsi Szestowowi są myśliciele, którzy odkrywają granice rozumu wobec wiary.
Luter odrzuca przekonanie, że człowiek może dotrzeć do Boga dzięki własnej mądrości i moralnej sile. Zbawienie zależy od łaski, a wiara opiera się na Bożej obietnicy. Szestowa szczególnie interesuje jego spór z Erazmem o wolną wolę oraz gwałtowny sprzeciw Lutra wobec rozumu wtedy, gdy próbuje on stać się sędzią objawienia.
Pascal przeciwstawia „Boga Abrahama, Boga Izaaka, Boga Jakuba” „Bogu filozofów i uczonych”. Nie odrzucał rozumu, ale uważał, że sam rozum nie jest w stanie doprowadzić człowieka do pełnego poznania Boga. Bóg chrześcijaństwa nie jest dla niego abstrakcyjną pierwszą przyczyną czy filozoficzną zasadą wyjaśniającą istnienie świata, lecz żywym i osobowym Bogiem objawienia, którego człowiek spotyka przez wiarę. Stąd słynne przekonanie Pascala, że „serce ma swoje racje, których rozum nie zna”. Właśnie dlatego Pascal jest tak bliski Szestowowi: obaj sprzeciwiają się sprowadzeniu Boga Biblii do Boga filozoficznych dowodów i racjonalnych systemów.
Najbliższy Szestowowi pozostaje jednak Kierkegaard, szczególnie jego interpretacja Abrahama przedstawiona w Bojaźni i drżeniu. Kierkegaard rozróżnia tam „nieskończoną rezygnację” od właściwej wiary. Człowiek dokonujący pierwszego ruchu potrafi zrezygnować z tego, co dla niego najcenniejsze, i pogodzić się z utratą. Abraham idzie jednak dalej: jest gotów oddać Izaaka, a jednocześnie nadal wierzy, że Bóg spełni swoją obietnicę. Wierzy „mocą absurdu”, czyli tam, gdzie z ludzkiego punktu widzenia nie widać już żadnego rozwiązania.
To właśnie fascynowało Szestowa: wiara nie oznacza pogodzenia się z koniecznością, lecz ufność, że dla Boga niemożliwe może stać się możliwe. Jednocześnie Szestow uważał, że sam Kierkegaard nie zawsze potrafił doprowadzić tę intuicję do końca. Interpretując jego życie, szczególne znaczenie nadawał zerwaniu zaręczyn z Reginą Olsen. Dostrzegał w tym dramat człowieka zdolnego do rezygnacji, który jednak nie dokonał w swoim życiu owego drugiego ruchu — odzyskania tego, z czego zrezygnował, „mocą wiary”. Szestow chciał więc pójść jeszcze dalej: prawdziwa wiara nie zatrzymuje się na pogodzeniu z utratą, ale zwraca się ku Bogu, dla którego nawet to, co po ludzku bezpowrotnie utracone, nie musi być ostatecznie stracone.
Dostojewski — bunt przeciwko cenie przyszłej harmonii
Dlatego tak bliski Szestowowi pozostaje również Dostojewski. W Braciach Karamazow Iwan odmawia zaakceptowania przyszłej harmonii świata, jeżeli jej ceną miałoby być cierpienie niewinnego dziecka.
To niemal dokładne przeciwieństwo filozoficznego usprawiedliwiania rzeczywistości.
Szestow nie chce świata, w którym człowiek dowiaduje się jedynie, dlaczego jego cierpienie było konieczne. Chce Boga, dla którego konieczność nie jest ostateczna.
Ateny czy Jerozolima?
Dlatego Aten i Jerozolimy nie należy czytać jako prostego ataku na filozofię. Szestow sam jest filozofem i doskonale zna tradycję, z którą prowadzi spór. Jego przeciwnikiem nie jest myślenie jako takie, lecz ubóstwienie rozumu i konieczności.
Sokrates uczy człowieka mądrze przyjmować śmierć. Szestow pyta, dlaczego śmierć miałaby mieć ostatnie słowo.
Platon poszukuje prawdy wiecznej i niezmiennej, a Arystoteles koniecznych zasad bytu. Szestow pyta, czy jakakolwiek prawda lub zasada może stać ponad wolnością Boga.
Tomasz z Akwinu próbuje pogodzić objawienie z rozumem. Szestow obawia się, że w takim pojednaniu Jerozolima może zostać podporządkowana Atenom.
Spinoza odnajduje wolność w zrozumieniu konieczności. Szestow szuka wolności od konieczności.
Leibniz próbuje racjonalnie pogodzić istnienie zła z dobrocią i doskonałością Boga. Szestow odmawia uznania racjonalnego wyjaśnienia cierpienia za ostateczną odpowiedź.
Hegel odnajduje racjonalny sens w procesie historii. Szestow stawia przed nim konkretnego cierpiącego człowieka, którego nie wolno zagubić w sensie całości.
Kant wyznacza granice możliwego poznania. Szestow pyta, czy granice poznania mogą stać się granicami wiary i Bożej możliwości.
Kartezjusz dostrzega zależność prawd wiecznych od Boga, lecz następnie buduje racjonalny system wiedzy. Szestow chciałby doprowadzić pierwszą z tych intuicji znacznie dalej.
Natomiast w Abrahamie, Hiobie, apostole Pawle, Lutrze, Pascalu, Dostojewskim i przede wszystkim Kierkegaardzie Szestow odnajduje ludzi, którzy na różne sposoby odważyli się przeciwstawić pewność rozumu ryzyku wiary.
Ostatecznie pytanie Aten i Jerozolimy brzmi więc nie tyle: „rozum czy irracjonalność?”, ile:
„Kto ma ostatnie słowo — konieczność czy Bóg?”
A odpowiedź Szestowa jest jednoznaczna. Jeżeli Bóg rzeczywiście jest Bogiem Biblii, Bogiem Abrahama, Izaaka i Jakuba, wówczas żadne „musi”, żadne „nie można” i żadna konieczność odkryta przez człowieka nie mogą stać ponad Nim.
Dlatego wiara u Szestowa nie jest spokojnym pogodzeniem się z rzeczywistością. Jest czymś niemal przeciwnym: odwagą, by nie uznać cierpienia, konieczności i śmierci za ostateczne — i zwrócić się ku Bogu, dla którego wszystko jest możliwe.