Yuval Noah Harari, to izraelski historyk i autor popularnych książek, które zdobyły ogromną popularność na całym świecie. Książkę Sapiens. Od zwierząt do bogów (2011) przetłumaczono na dziesiątki języków i sprzedano w milionach egzemplarzy.
Co ciekawe jego książki są chętnie czytane nie tylko przez zwykłych odbiorców literatury popularnonaukowej, ale też przez liderów biznesu, polityków i środowiska technologiczne, gdzie uchodzi wręcz za „proroka przyszłości”. Warto nadmienić, że Harari występował na konferencjach takich jak Davos (Światowe Forum Ekonomiczne), gdzie komentował wpływ sztucznej inteligencji, biotechnologii i globalizacji na przyszłość ludzkości. Jego książki były polecane przez takie postacie jak Bill Gates, Barack Obama czy Mark Zuckerberg.
W Sapiens. Od zwierząt do bogów, Harari próbuje przedstawić pochodzenie człowieka wychodząc z bardzo szerokiej perspektywy. Nie ogranicza się do klasycznej historii, a zamiast tego sięga aż do Wielkiego Wybuchu, a więc do początku czasu i przestrzeni. W ten sposób chce on przedstawić nasz gatunek nie jako coś oderwanego od reszty przyrody, ale jako element wielkiej ewolucyjnej układanki. Harari podkreśla przy tym, że człowiek – podobnie jak cała przyroda – pojawił się przypadkowo, w wyniku ślepych procesów ewolucji i kosmicznej gry zdarzeń. Według niego nie jesteśmy też żadną „koroną stworzenia”, lecz jednym z wielu gatunków zwierząt. Mówiąc inaczej, według jego opinii człowiek to małpa – ssak naczelny, który różni się od swoich kuzynów nie tyle budową ciała, ile wyjątkową zdolnością do tworzenia opowieści i mitów.
Tezy stawiane przez Harariego nie są niczym szczegółnie odkrywczym, czy szokującym, gdyż wpisuja się w szeroko rozpowszechniony w naszych czasach światopogląd ewolucyjno-ateistyczny. Jednakże biorąc pod uwagę wływ jaki Harari i jego twórczość ma na ludzi na świecie, warto bliżej przyjrzeć się temu, co rozpowszechnia, koncentrując się na wymienionej tutaj książke.
1. Kosmiczne początki
Historia człowieka, zdaniem Harariego, zaczyna się w bardzo odległym nam czasie.
- 13,8 miliarda lat temu miał miejsce Wielki Wybuch – powstała czasoprzestrzeń, materia i energia.
- 4,5 miliarda lat temu uformowała się Ziemia, a około 3,8 miliarda lat temu pojawiło się życie w formie pierwszych organizmów jednokomórkowych.
- Przez setki milionów lat ewolucja doprowadziła do wykształcenia roślin, zwierząt, a później ssaków.
Momentem przełomowym z naszej perspektywy było wymieranie dinozaurów 65 milionów lat temu, które otworzyło drogę dla ekspansji ssaków. To wtedy zaczęły rozwijać się primates, tzn. naczelne, czyli według Harariego nasza odległa rodzina. [1]
2. Od naczelnych do rodzaju Homo
Harari postuluje, że około 6 milionów lat temu istniał wspólny przodek człowieka i szympansa. To z niego wyłoniły się pierwsze homininy, które stopniowo przyjmowały postawę wyprostowaną i zaczynały używać narzędzi.
- 2,5 miliona lat temu pojawił się Homo habilis – „człowiek zręczny”, pierwszy przedstawiciel rodzaju Homo, posługujący się prostymi kamiennymi narzędziami.
- 2 miliony lat temu na scenie pojawił się Homo erectus – znacznie sprawniejszy, który opanował ogień i rozprzestrzenił się poza Afrykę na inne kontynenty.
Harari dodaje, że w tym okresie ludzie nie byli jeszcze groźnymi myśliwymi. Przez długi czas nasi przodkowie żywili się padliną, podbierając resztki mięsa pozostawione przez silniejsze drapieżniki. To doświadczenie miało wpływ zarówno na fizjologię człowieka (np. mocne szczęki, zdolność do rozbijania kości w poszukiwaniu szpiku), jak i społeczne umiejętności współpracy – bo tylko wspólnie można było odstraszyć hieny czy lwy od ich łupu.
W kolejnych epokach powstawały kolejne gatunki ludzkie: neandertalczycy w Europie, denisowianie w Azji, „hobbici” (Homo floresiensis) w Indonezji. Jeszcze 100 tysięcy lat temu na Ziemi żyło równocześnie kilka odmian człowieka. Homo sapiens, twierdzi Harari, był tylko jednym z wielu.
3. Pojawienie się Homo sapiens
Kontynuując swoja opowieść Harari pisze, że współczesny człowiek narodził się w Afryce około 300 tysięcy lat temu. Początkowo nie wyróżniał się szczególnie na tle innych gatunków Homo. Miał podobne zdolności manualne, podobną wielkość mózgu, podobne narzędzia.
Dopiero około 70 tysięcy lat temu wydarzyło się coś, co Harari nazywa rewolucją kognitywną. To właśnie niby wtedy Homo sapiens miał rozwinąć język i zdolności symboliczne. Kluczem nie była sama mowa – inne gatunki również komunikowały się dźwiękami – ale umiejętność mówienia o rzeczach, które nie istnieją tu i teraz. Człowiek mógł opowiadać o duchach, bogach, przodkach, a nawet o prawach czy narodach.
Ta zdolność tworzenia fikcji – jak pisze Harari – stała się fundamentem wyjątkowości sapiens. Dzięki niej ludzie mogli jednoczyć się w ogromne grupy, liczące setki czy tysiące osobników, których spajała wspólna opowieść. Dla porównania: szympansy mogą żyć w grupach maksymalnie kilkudziesięcioosobowych, bo ich wspólnota opiera się na osobistych relacjach. Sapiens natomiast potrafił budować plemiona, religie, a w dalszej perspektywie narody i państwa.
4. Wypieranie innych gatunków
Następnie, według Harariego, poprzez rozwijanie zdolności językowych i społecznych, Homo sapiens rozpoczął wielką migrację z Afryki około 60–50 tysięcy lat temu. Spotykał tam innych ludzi: neandertalczyków, denisowian, floresiensis.
Harari przytacza dwie możliwe drogi, które doprowadziły do tego, że dziś na Ziemi pozostał tylko sapiens:
- Teoria krzyżowania – sapiens mieszał się z innymi gatunkami, a część ich DNA pozostała w nas do dziś.
- Teoria zastąpienia – sapiens wyparł inne gatunki, rywalizując z nimi o zasoby, a czasem stosując przemoc.
Niezależnie od tego, które ze scenariuszy miał miejsce, jako fakt Harari podaje to, że około 30 tysięcy lat temu Homo sapiens był już jedynym człowiekiem na świecie.
5. Rewolucja Rolnicza
Kolejnym przełomem, który Harari opisuje, była rewolucja rolnicza, rozpoczęta około 12 tysięcy lat temu. Ludzie porzucili wędrowny tryb życia zbieraczy i łowców na rzecz osiadłych wspólnot rolniczych.
Choć mogłoby się wydawać, że był to krok ku lepszemu, Harari prowokacyjnie nazywa to wydarzenie „największą mistyfikacją historii”. Dlaczego? Bo życie jednostki stało się cięższe: więcej pracy, monotonna dieta, choroby związane z osiadłością. Zyskał nie człowiek jako osoba, lecz gatunek jako całość – populacja gwałtownie rosła.
6. Wyobrażone porządki
Rolnictwo umożliwiło powstawanie większych społeczności, a wraz z nimi pojawiła się potrzeba nowych struktur. Harari wprowadza pojęcie „wyobrażonych porządków”: religii, praw, państw, pieniądza.
To one, choć istnieją tylko w ludzkiej wierze, pozwoliły koordynować życie tysięcy, a potem milionów ludzi. W tym sensie religie, mitologie i systemy prawne były przedłużeniem tej samej zdolności, która pojawiła się podczas rewolucji kognitywnej – zdolności do wspólnej fikcji.
7. Rewolucja Naukowa i nowoczesność
Trzecim wielkim przełomem w historii, według Harariego, była rewolucja naukowa, rozpoczęta około 1500 roku n.e.. Jej fundamentem było nowe podejście: uznanie, że człowiek nie wie wszystkiego, a wiedzę można zdobywać metodą eksperymentów i badań.
Rewolucja naukowa napędzała kapitalizm, kolonializm, a później rewolucję przemysłową. Od XVIII wieku nastąpił gwałtowny rozwój technologii, urbanizacji i globalizacji. W XX i XXI wieku proces ten przyspieszył jeszcze bardziej dzięki komputerom, biotechnologii i sztucznej inteligencji.
8. Ku Homo deus?
Harari kończy swoje rozważania pytaniem o przyszłość. Człowiek, który przez miliony lat był tylko jednym ze zwierząt i przez długi czas żywił się resztkami po innych drapieżnikach, dziś zaczyna przekształcać sam siebie. Biotechnologia, genetyka i sztuczna inteligencja stwarzają możliwość, że Homo sapiens przekroczy swoje biologiczne granice i stanie się czymś nowym – „Homo deus”, bogopodobnym twórcą.
Podsumowanie
W ujęciu Harariego historia człowieka nie jest prostą linią postępu, lecz opowieścią o kilku przełomowych rewolucjach:
- Rewolucja kognitywna (ok. 70 tys. lat temu) – zdolność do fikcji, języka, mitów.
- Rewolucja rolnicza (ok. 12 tys. lat temu) – przejście do osiadłego życia i cywilizacji.
- Rewolucja naukowa (od 1500 r.) – eksplozja wiedzy i technologii.
To właśnie dzięki pierwszej z nich Homo sapiens wyłonił się spośród zwierząt i innych gatunków Homo. Nie siłą mięśni, nie wielkością mózgu, lecz zdolnością do wspólnej wyobraźni i masowej współpracy.
Harari konsekwentnie przypomina, że człowiek nie jest wyjątkiem w świecie przyrody – jest jednym ze zwierząt, jedną z małp, które przypadkiem zdobyły szczególną zdolność do tworzenia opowieści. Ta zdolność pozwoliła mu podbić świat, ale nie daje gwarancji, że będzie panował nad nim zawsze.
Refleksja końcowa
Warto zauważyć, że sposób, w jaki Harari przedstawia dzieje człowieka, wpisuje się w tradycję ateistyczną. Kontynuuje on linię myślenia, którą rozpoczął Karol Darwin swoją teorią ewolucji, a rozwijali m.in. Friedrich Nietzsche, Ludwig Feuerbach czy Richard Dawkins. Wszyscy oni ukazywali człowieka jako istotę biologiczną, pozbawioną szczególnego statusu w kosmosie.
Przedstawiając człowieka jako jeszcze jedno zwierzę, Harari odbiera mu nie tylko wyjątkowość, ale także cel istnienia oraz fundamenty moralności i wartości. Jego wizja to kolejny krok w walce z tradycyjnym światopoglądem, przede wszystkim chrześcijańskim, w którym człowiek jest stworzony „na obraz i podobieństwo Boga” i posiada godność zakorzenioną w boskim zamyśle.
Co ciekawe, Harari – będąc Żydem – świadomie odrzuca Tanach i judaizm, a jego narracja zdradza wyraźną niechęć do idei Boga jako Stwórcy człowieka. W jego ujęciu nie ma miejsca na transcendentny sens, pozostaje jedynie ewolucyjny przypadek i opowieść o zwierzęciu, które uwierzyło w swoje mity.
Poza tym wszystkim książka Sapiens razi luźnym stylem narracji – autor często pisze tak, jakby sam był świadkiem wydarzeń sprzed tysięcy czy milionów lat. Przedstawia daty i fakty z niezwykłą pewnością, choć w rzeczywistości brak jest niezbitych dowodów na wiele z jego twierdzeń o najdawniejszych etapach historii ludzkości.
Nie dziwi więc, że obok zachwytów pojawiły się także głosy krytyczne. Wielu naukowców zarzuca Harariemu uproszczenia i zbyt daleko idące interpretacje. Charles C. Mann, historyk i autor popularnonaukowy, uznał wiele tez Harariego za przesadzone i pozbawione solidnych podstaw. Nassim Nicholas Taleb, znany eseista, skrytykował go wręcz ostro, nazywając jego wizję uproszczeniami i „baśniami dla dorosłych”. Mniej krytycznie odniósł się Christopher Robert Hallpike, antropolog, pisząc, że Sapiens „nie zawiera niczego, co byłoby nieznane specjalistom”, a jego wartość to raczej popularna publicystyka niż rzetelna nauka.
W tym wszystkim zastaniawia to, że ta materialistyczna, ewolucyjna, wizja świata, cieszy się aż taką popularnością wśród współczesnych ludzi, pomimo tego, że zrównuje człowieka ze zwierzęciem i, idąc dalej, przepowiada jego kres.
Ja osobiście nie znajduje w tym żadnego pocieszenia.
PRZYPISY
[1] Naczelne (Primates) to rząd ssaków obejmujący m.in. małpy, małpy człekokształtne i człowieka, charakteryzujący się rozwiniętym mózgiem, chwytnymi dłońmi i złożonym życiem społecznym. Harari podkreśla, że człowiek jest jedną z małp i należy do tego samego porządku biologicznego, co szympansy czy goryle.